กล้องโทรทรรศน์วิทยุแบบวีกอส

กล้องโทรทรรศน์วิทยุแบบวีกอส (VLBI Global Observing System: VGOS) เป็นกล้องสำหรับศึกษาด้านยีออเดซี (Geodesy) หรือภูมิมาตรศาสตร์ ซึ่งเป็นศาสตร์ว่าด้วยการวัดและทำความเข้าใจรูปทรงเรขาคณิตและสัณฐานของโลก ตำแหน่งของโลกในอวกาศ และสนามแรงโน้มถ่วง รวมถึงการเปลี่ยนแปลงของโลกเมื่อเวลาผ่านไป

กล้องชนิดนี้ใช้เทคนิคการแทรกสอดระยะไกล (Very Long Baseline Interferometry: VLBI) โดยใช้กล้องโทรทรรศน์หลายตัวที่ตั้งอยู่ห่างกันมากกว่า 1,000 กิโลเมตร สังเกตวัตถุเดียวกันในเวลาเดียวกันผ่านอุปกรณ์รับสัญญาณย่านความถี่ S/X-band (2–14 GHz) ทำให้สามารถวัดค่าต่าง ๆ ได้อย่างแม่นยำถึงระดับมิลลิเมตร ข้อมูลที่ได้สามารถนำไปใช้ในการศึกษาการเคลื่อนตัวของเปลือกโลก การคำนวณพารามิเตอร์การหมุนของโลก (Earth Orientation Parameters: EOP) ตลอดจนประยุกต์ใช้กับระบบดาวนำทาง (GPS) การคาดการณ์ระดับน้ำทะเล และการประเมินความเสี่ยงจากภัยธรรมชาติ

ปัจจุบัน NARIT ได้เปิดดำเนินการกล้องโทรทรรศน์วิทยุแบบวีกอส ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 13 เมตร แห่งแรกของไทย ณ หอสังเกตการณ์ดาราศาสตร์วิทยุแห่งชาติ ภายในศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้ อันเนื่องมาจากพระราชดำริ อ. ดอยสะเก็ด จ. เชียงใหม่ เมื่อเดือนพฤษภาคม 2568 ที่ผ่านมา กล้องดังกล่าวตั้งอยู่บนแผ่นเปลือกโลกยูเรเชียน (Eurasian Plate) และขณะนี้กำลังสร้างและติดตั้งกล้องแห่งที่สอง ภายในพื้นที่มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ จ. นครศรีธรรมราช โดยตั้งอยู่บนแผ่นเปลือกโลกซุนดา (Sunda Plate) โดยทั้งสองแห่งได้รับการสนับสนุนจากหอดูดาวเซี่ยงไฮ้ (SHAO) สาธารณรัฐประชาชนจีน

สำหรับแห่งที่สาม จะติดตั้งที่หอดูดาวเฉลิมพระเกียรติ 7 รอบ พระชนมพรรษา จ.สงขลา โดย NARIT จะเป็นผู้ดำเนินการออกแบบและพัฒนาเอง โดยอ้างอิงจากต้นแบบของหอดูดาวเยเบส ประเทศสเปน

ในอนาคต กล้องทั้งสามแห่งจะทำงานร่วมกันโดยใช้เทคนิค VLBI เพื่อเฝ้าระวังการเคลื่อนตัวของแผ่นเปลือกโลก และสนับสนุนการศึกษาด้านธรณีวิทยา ภัยพิบัติ และการวางระบบพิกัดที่แม่นยำระดับโลก โดยจะสามารถเชื่อมโยงกับสถานีในเครือข่าย IVS (International VLBI Service for Geodesy and Astrometry) ซึ่งมีสถานีมากกว่า 80 แห่ง ใน 20 ประเทศทั่วโลก