กระแสแห่งดาราศาสตร์ตะวันตกสู่สยามในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ตอนที่ 2 – คณะบาทหลวงนักคณิตศาสตร์ฝรั่งเศสกลุ่มแรก กับการสังเกตการณ์ทางดาราศาสตร์ในสยาม

Share

กระแสแห่งดาราศาสตร์ตะวันตกสู่สยามในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช

ตอนที่ 2 – คณะบาทหลวงนักคณิตศาสตร์ฝรั่งเศสกลุ่มแรก กับการสังเกตการณ์ทางดาราศาสตร์ในสยาม

บาทหลวงนักคณิตศาสตร์กลุ่มแรกที่ฝรั่งเศสส่งมาปฏิบัติงาน ในปี ค.ศ.1685 ได้แวะเข้ามากรุงศรีอยุธยาและลพบุรีในสยาม ก่อนที่จะเดินทางต่อไปยังจีน ขณะที่บาทหลวงกลุ่มแรกกลุ่มนี้อาศัยอยู่ในสยาม ก็ได้ทำการสังเกตการณ์ทางดาราศาสตร์ต่างๆ แล้วส่งรายงานกลับไปยังหอดูดาวกรุงปารีส เช่น

- จันทรุปราคาเต็มดวง วันที่ 11 ธันวาคม ค.ศ.1685 โดยเป็นการสังเกตการณ์เพื่อหาพิกัดทางภูมิศาสตร์ ของลพบุรีเทียบกับกรุงปารีส ภายใต้แนวความคิดที่ว่าช่วงเวลาที่จันทรุปราคาเกิดขึ้นพร้อมกัน เมื่อสังเกตจากลพบุรีและปารีส ดังนั้น ชั่วโมงของที่แตกต่างกันระหว่างเวลา ณ สองเมืองนี้จะใช้คำนวณกลับไปหาลองจิจูดที่แตกต่างกันได้

- การสังเกตการณ์ตำแหน่งปรากฏของดวงอาทิตย์ ขณะเคลื่อนผ่านเส้นเมริเดียนของผู้สังเกต ในปี ค.ศ.1686 เพื่อหาพิกัดละติจูดของสยาม (ที่กรุงศรีอยุธยา) 

- จันทรุปราคาเต็มดวง วันที่ 30 พฤศจิกายน ค.ศ.1686 โดยเป็นการสังเกตการณ์ทั้งที่ลพบุรีและกรุงศรีอยุธยา เพื่อยืนยันพิกัดทางภูมิศาสตร์ (ละติจูด-ลองจิจูด) ของเมืองลพบุรี

- อุปราคาของดาวบริวารดาวพฤหัสบดี หรือการบังกันระหว่างดาวพฤหัสบดีกับดาวบริวาร ค.ศ.1686-1687

- การสังเกตการณ์ตำแหน่งปรากฏของดาวเคราะห์ (ดาวอังคารและดาวพฤหัสบดี) ปี ค.ศ.1687

- การสังเกตการณ์ดาวฤกษ์ในกลุ่มดาวหมีใหญ่ (มิซาร์และอัลคอร์) ปี ค.ศ.1687

 

กลุ่มบาทหลวงนักคณิตศาสตร์ฝรั่งเศสกลุ่มแรก ได้สังเกตการณ์จันทรุปราคาเต็มดวง เดือนธันวาคม ค.ศ.1685 ณ พระที่นั่งไกรสรสีหราช (พระที่นั่งเย็น) ที่ประทับพักผ่อนพระราชอิริยาบถในคราวประพาสป่าและล่าสัตว์ บนเกาะกลางทะเลชุบศร ซึ่งเป็นพื้นที่ลุ่มน้ำขังนอกกำแพงเมืองลพบุรีในช่วงน้ำหลาก  เนื่องจากพระที่นั่งแห่งนี้อยู่กลางพื้นที่ราบ ไม่ค่อยมีต้นไม้ต้นสูงๆอยู่ใกล้ๆ รบกวนการสังเกตการณ์ดาวที่มีมุมเงยต่ำ ถือเป็นหนึ่งในพื้นที่เหมาะสมแก่การสังเกตการณ์ทางดาราศาสตร์แห่งหนึ่งที่ลพบุรีสมัยนั้น และสมเด็จพระนาราย์มหาราชทรงสนพระทัยและเข้าร่วมสังเกตการณ์จันทรุปราคา

 

[รูปที่ 7] ภาพพิมพ์แกะไม้แสดงรูปสมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงร่วมสังเกตการณ์จันทรุปราคาเต็มดวง ค.ศ.1685 ร่วมกับคณะบาทหลวงนักคณิตศาสตร์ฝรั่งเศสกลุ่มแรก ณ พระที่นั่งไกรสรสีหราช กลางทะเลชุบศร ลพบุรี ภาพนี้ยังใช้เป็นภาพในตราสัญลักษณ์ของสมาคมดาราศาสตร์ไทย

 

[รูปที่ 8] ด้านตะวันตกของพระที่นั่งไกรสรสีหราช ซึ่งในจดหมายเหตุเกี่ยวกับการสังเกตการณ์จันทรุปราคา ค.ศ.1685 โดยคณะบาทหลวงนักคณิตศาสตร์ฝรั่งเศสกลุ่มแรกได้ระบุว่ามีการติดตั้งอุปกรณ์สังเกตการณ์ ที่ระเบียงทางตะวันตกของพระที่นั่ง [ภาพถ่ายโดยพิสิฏฐ นิธิยานันท์, สถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ]

 

[รูปที่ 9] ซากบ้านหลวงรับราชทูต (หรือบ้านหลวงวิชาเยนทร์) ซึ่งเคยถูกใช้เป็นบ้านรับรองคณะทูตฝรั่งเศส และกลุ่มบาทหลวงนักคณิตศาสตร์ฝรั่งเศสกลุ่มแรกเคยใช้ห้องที่ชั้นบนของบ้านพัก เป็นหนึ่งในหอดูดาวชั่วคราวในเมืองลพบุรี [ภาพถ่ายโดยพิสิฏฐ นิธิยานันท์, สถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ]

 

ในช่วงเวลาที่ใกล้เคียงกับที่บาทหลวงกลุ่มแรกจะออกจากสยามไปยังจีน ทางราชสำนักสยามก็ได้ส่งคณะทูตที่มีพระยาโกษาปานเป็นราชทูตไปยังฝรั่งเศส ในปี ค.ศ.1686 เพื่อขอให้ทางราชสำนักฝรั่งเศสส่งคณะบาทหลวงนักคณิตศาสตร์อีกกลุ่มมาปฏิบัติงานในสยามโดยเฉพาะ และสมเด็จพระนารายณ์มหาราชได้ทรงแสดงเจตจำนงต่อทางฝรั่งเศส ผ่านบาทหลวงกลุ่มแรกที่จะไปจีนต่อ ว่าทางสยามจะสร้างหอดูดาวถาวร ที่พักและโบสถ์คาทอลิก ที่กรุงศรีอยุธยาและลพบุรี สำหรับให้บาทหลวงฝรั่งเศสกลุ่มต่อไปได้ใช้งาน

 

[รูปที่ 10] ภาพวาดแสดงคณะทูตสยามที่มีพระยาโกษาปานเป็นราชทูต เข้าเฝ้าพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 แห่งฝรั่งเศส ในปี ค.ศ.1686

 

ออกญาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน) ในฐานะผู้สนับสนุนให้บาทหลวงเยซูอิตฝรั่งเศสเข้ามาทำงานในสยาม ได้ร้องขอพื้นที่สำหรับสร้างหอดูดาวถาวรที่ลพบุรีต่อสมเด็จพระนารายณ์มหาราช และเริ่มปรากฏว่ามีการระบุตำแหน่งหอดูดาวในแผนที่เมืองลพบุรี ที่จัดทำโดยชาวฝรั่งเศสในปี ค.ศ.1687

 

[รูปที่ 11] แผนที่เมืองลพบุรีที่วาดโดยฌัก-นีกอลา เบลแล็ง (Jacques-Nicolas Bellin) นักภูมิศาสตร์ชาวฝรั่งเศส ในปี ค.ศ.1750 โดยมีต้นแบบจากแผนที่ที่ทำโดยคนชาติเดียวกันในปี ค.ศ.1687 และแสดงตำแหน่งของหอดูดาวถาวรแห่งเมืองลพบุรี (วงรีสีฟ้าในแผนที่)

 

นอกจากนี้แล้ว ได้มีการนำอุปกรณ์ทางดาราศาสตร์ต่างๆจากฝรั่งเศสเข้ามาในสยามผ่านคณะทูต เช่น สิ่งของที่สมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงมอบหมายให้คณะทูตสยามที่ไปฝรั่งเศส สั่งทำหรือสั่งซื้อจากที่นั่น ซึ่งปรากฏว่ามีกล้องโทรทรรศน์รวมอยู่ด้วย หรือเครื่องบรรณาการที่พระเจ้าหลุยส์ที่ 14 มอบให้คณะทูตฝรั่งเศสที่เดินทางมายังสยาม ทูลเกล้าถวายสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ที่ปรากฏรายชื่อว่ามีกล้องโทรทรรศน์ และลูกทรงกลมท้องฟ้าที่มีลูกโลกตรงกลาง พร้อมทั้งแสดงตำแหน่งพิกัดของดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์และกลุ่มดาวต่างๆ

 

[รูปที่ 12] ลูกทรงกลมท้องฟ้าที่มีลูกโลกตรงกลางพร้อมกลไกนาฬิกาปิดทอง ผลิตในฝรั่งเศส ช่วงคริสตศตวรรษที่ 17 อาจมีลักษณะใกล้เคียงกับ “ลูกโลกทำด้วยเงิน พร้อมนาฬิกาตีบอกเวลา และกลไกแสดงการหมุนของดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์กับดวงดาว” ที่ปรากฏข้อมูลเครื่องบรรณาการที่พระเจ้าหลุยส์ที่ 14 ทูลเกล้าฯ ถวายเป็นเครื่องบรรณาการแก่สมเด็จพระนารายณ์มหาราช [Credit ภาพ: ฺBonhams] 

 

 

ที่มาของข้อมูลประกอบ: 

1) หนังสือ "สมเด็จพระนารายณ์มหาราช: พระมหากษัตริย์ผู้สนพระทัยและองค์อุปถัมภ์การศึกษาดาราศาสตร์ตะวันตกในสยาม พระองค์แรก" โดยภูธร ภูมะธน

หนังสือในชุด "พระมหากษัตริย์กับดาราศาสตร์ไทย" โดยสถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ ค.ศ.2012

2) หนังสือ "จดหมายเหตุดาราศาสตร์จากฝรั่งเศสเกี่ยวกับราชอาณาจักรสยาม ในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช" ตีพิมพ์ปี ค.ศ.2000 โดยสมาคมดาราศาสตร์ไทย

 

 

บทความโดย

พิสิฏฐ นิธิยานันท์ 

เจ้าหน้าที่สารสนเทศดาราศาสตร์ สดร.