การสังเกตการณ์ดาวพฤหัสบดีเบื้องต้น (ตอนจบ)

Share

การสังเกตการณ์ดาวพฤหัสบดีเบื้องต้น (ตอนจบ)

 

บทความตอนแรก: ภาพรวมเกี่ยวกับดาวพฤหัสบดี

http://www.narit.or.th/index.php/astronomy-article/2904-jupiter-01

 

บทความตอนที่ 2: การศึกษาและตัวอย่างโครงงานเกี่ยวกับดาวพฤหัสบดี

http://www.narit.or.th/index.php/astronomy-article/2906-jupiter-02/

----------------------------------------------------------------

 

เราจะเห็นอะไรบ้างเมื่อสังเกตการณ์ดาวพฤหัสบดี?

 

- การสังเกตแถบเมฆบนดาวพฤหัสบดี

 

หากต้องการสังเกตเห็นแถบเมฆพร้อมกับจุดแดงใหญ่ของดาวพฤหัสบดีแล้ว ควรใช้กล้องโทรทรรศน์ที่มีขนาดหน้ากล้องตั้งแต่ 6 นิ้วขึ้นไป และเนื่องจากดาวพฤหัสบดีหมุนรอบตัวเองเร็วมาก หากสังเกตการณ์ดาวพฤหัสบดีในเวลาต่างกัน 20-25 นาที ก็สามารถเห็นการเปลี่ยนแปลงตำแหน่งของจุดแดงใหญ่ได้แล้ว

 

รูปที่ 23 ภาพจากโปรแกรมซอฟท์แวร์ท้องฟ้าจำลอง Stellarium แสดงดาวพฤหัสบดีเมื่อสังเกตการณ์ห่างกัน 25 นาทีจากตัวเมืองเชียงใหม่ จะเห็นได้ว่าจุดแดงใหญ่เปลี่ยนตำแหน่งเพราะการหมุนรอบตัวเองของดาวพฤหัสบดี

 

สำหรับแถบเมฆต่างๆ ที่แบ่งออกเป็น 2 ประเภทหลัก คือ แถบเข็มขัด (Belts) กับแถบโซน (Zones) นั้น เมื่อเรียงจากซีกเหนือไปยังซีกใต้ของดาวพฤหัสบดี ได้แก่

 

รูปที่ 24 ภาพแสดงแถบเมฆต่างๆบนดาวพฤหัสบดี ที่แยกออกเป็นแถบเข็มขัดกับแถบโซน พร้อมชื่อกำกับของแต่ละแถบ (ภาพถ่ายโดยสถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ)

 

- พื้นที่บริเวณขั้วเหนือ: North Polar Region (NPR)

- แถบโซนเขตอบอุ่นเหนือ ฝั่งเหนือ: North-North Temperate Zone (NNTZ หรือ NNTeZ)

- แถบเข็มขัดเขตอบอุ่นเหนือ ฝั่งเหนือ: North-North Temperate belt (NNTB หรือ NNTeB)

- แถบโซนเขตอบอุ่นเหนือ: North Temperate Zone (NTZ หรือ NTeZ)

- แถบเข็มขัดเขตอบอุ่นเหนือ: North Temperate Belt (NTB หรือ NTeB)

- แถบโซนเขตร้อนเหนือ: North Tropical Zone (NTropZ หรือ NTrZ)

- แถบเข็มขัดด้านเหนือของเส้นศูนย์สูตร: North Equatorial Belt (NEB)

- แถบเส้นศูนย์สูตร: Equatorial Band (EB)

- แถบเข็มขัดด้านใต้ของเส้นศูนย์สูตร: South Equatorial Belt (SEB)

- จุดแดงใหญ่ อยู่ระหว่างแถบ SEB และ STropZ/STrZ ส่วนพายุหมุนทรงรีขนาดเล็กกว่า มักมีคำว่า Oval อยู่ในชื่อ เช่น Oval BA

- แถบโซนเขตร้อนใต้: South Tropical Zone (STropZ หรือ STrZ)

- แถบเข็มขัดเขตอบอุ่นใต้: South Temperate Belt (STB หรือ STeB)

- แถบโซนเขตอบอุ่นใต้: South Temperate Zone (STZ หรือ STeZ)

- แถบเข็มขัดเขตอบอุ่นใต้ ฝั่งใต้: South-South Temperate belt (SSTB หรือ SSTeB)

- แถบโซนเขตอบอุ่นใต้ ฝั่งใต้: South-South Temperate Zone (SSTZ หรือ SSTeZ)

- พื้นที่บริเวณขั้วใต้: South Polar Region (SPR)

 

ถึงแม้ว่ายอดเมฆชั้นบนของดาวพฤหัสบดีจะหนาวเย็นราวๆ -100 องศาเซลเซียส แต่ชื่อของแถบเมฆบนดาวพฤหัสบดี มีคำว่า “เขตร้อน” “เขตอบอุ่น” ปรากฏอยู่ เนื่องจากใช้เปรียบเทียบละติจูดกับศัพท์ทางภูมิศาสตร์บนโลก เช่น เขตร้อนของโลก (Tropics) จะเป็นบริเวณที่มีละติจูดระหว่าง 23.5 องศาเหนือ - 23.5 องศาใต้ หรือเขตอบอุ่นของโลก (Temperate zone) จะเป็นบริเวณที่มีละติจูด 23.5 - 66.5 องศาเหนือ และ 23.5 – 66.5 องศาใต้

 

หากใช้กล้องโทรทรรศน์ที่มีกำลังขยายต่ำ จะพอเห็นแค่แถบ NEB, EB และ SEB เท่านั้น

 

- การสังเกตดวงจันทร์กาลิเลียนของดาวพฤหัสบดี

 

การใช้กล้องโทรทรรศน์ที่มีกำลังขยายสูงสำหรับสังเกตแถบเมฆบนดาวพฤหัสบดี อาจไม่เหมาะกับการสังเกตดวงจันทร์กาลิเลียนที่อยู่รอบดาวพฤหัสบดี โดยเฉพาะหากดวงจันทร์เหล่านี้มีตำแหน่งปรากฏอยู่ห่างจากตัวดาวเคราะห์ดวงแม่ ซึ่งเราอาจใช้กล้องโทรทรรศน์ที่มีกำลังขยายต่ำลงมา

 

การแยกดวงจันทร์กาลิเลียนว่าเป็นดวงไหนบ้าง ค่อนข้างทำได้ยากเนื่องจากมีความสว่างปรากฏใกล้เคียงกัน (แมกนิจูดปรากฏราว 4.6-5.6 ขณะที่ดาวพฤหัสบดีอยู่ในตำแหน่ง Opposition) จึงควรสังเกตตำแหน่งดวงจันทร์กาลิเลียนห่างกันประมาณ 15-30 นาที จะเห็นดวงจันทร์ไอโอและดวงจันทร์ยูโรปาเปลี่ยนตำแหน่งไปชัดเจน หากต้องการตรวจสอบตำแหน่งดวงจันทร์กาลิเลียนเทียบกับดาวพฤหัสบดี เมื่อมองจากโลก สามารถไปดูได้ที่เวบไซต์นี้ http://www.skyandtelescope.com/wp-content/observing-tools/jupiter_moons/jupiter.html

 

รูปที่ 25 ภาพจากโปรแกรมซอฟท์แวร์ท้องฟ้าจำลอง Stellarium แสดงดาวพฤหัสบดีเมื่อสังเกตการณ์ห่างกัน 30 นาทีจากตัวเมืองเชียงใหม่ จะเห็นได้ว่าดวงจันทร์กาลิเลียนส่วนหนึ่งมีการเลื่อนตำแหน่งอย่างชัดเจน เช่น ดวงจันทร์ไอโอ ดวงจันทร์ยูโรปา และดวงจันทร์แกนีมีด โดยสังเกตจากลักษณะการเกาะกลุ่มกันของดวงจันทร์เหล่านี้

 

รูปที่ 26 หน้าเวบไซต์แสดงตำแหน่งของดวงจันทร์กาลิเลียน ของนิตยสาร Sky & Telescope  http://www.skyandtelescope.com/wp-content/observing-tools/jupiter_moons/jupiter.html

หน้าเวบในรูปที่ 26 จะแสดงรายละเอียดต่างๆ ดังนี้

- ตัวอักษรย่อตามตำแหน่งดวงจันทร์ ไว้กำกับดวงจันทร์แต่ละดวง ได้แก่ ไอโอ (Io), ยูโรปา (Europa), แกนีมีด (Ganymede) และคัลลิสโต (Callisto)

- ตำแหน่งของดวงจันทร์กาลิเลียนตามวัน เดือน ปีที่กรอกในช่อง Date (ต้องอยู่ในช่วง 1 มกราคม ค.ศ.1900 ถึง 31 ธันวาคม ค.ศ.2100) และเวลาสากล (UT) ซึ่งช้ากว่าเวลามาตรฐานประเทศไทยไป 7 ชั่วโมง 

- Reset to current date & time: คลิกที่ไอคอนเพื่อปรับให้เวบไซต์แสดงตำแหน่งของดวงจันทร์กาลิเลียนในวันเวลาปัจจุบัน

- Recalculate using entered date & time: คลิกที่ไอคอนเพื่อปรับให้เวบไซต์แสดงตำแหน่งของดวงจันทร์กาลิเลียน ในวันเวลาที่ไม่ใช่วันเวลาปัจจุบัน ตามที่กรอกในช่อง Date และ Time

- ไอคอน -1 day, -1 hour, -10 min, +10 min, +1 hour และ +1 day เป็นการเปลี่ยนเวลาให้เป็นเวลา 10 นาที, 1 ชั่วโมง หรือ 1 วันก่อนหรือหลังเวลาที่ดูตำแหน่งดวงจันทร์กาลิเลียนในตอนแรก

- ข้อมูลพื้นฐานเกี่ยวกับดาวพฤหัสบดีสำหรับผู้สังเกตการณ์ผ่านกล้องโทรทรรศน์ ประกอบด้วยแมกนิจูดปรากฏ (Magnitude), ขนาดปรากฏเชิงมุมในหน่วยพิลิปดา (Angular size (arcsec)), ระยะห่างจากโลกในหน่วยดาราศาสตร์ (Distance (a.u.)) และลองจิจูดในระบบพิกัดภูมิศาสตร์ของดาวพฤหัสบดีที่หันมายังโลก (System II longitude)

- ตารางปรากฏการณ์เกี่ยวกับดวงจันทร์กาลิเลียน (Table of Jovian satellite phenomena): แสดงเวลาที่เกิดปรากฏการณ์อุปราคาของดวงจันทร์กาลิเลียน แต่ถ้าหากกรอกวันเวลาอื่นที่ต้องการในช่อง Date และ Time แล้ว ให้คลิกตรง Display satellite events on the date above

 

แต่หากต้องการสังเกตเงามืดของดวงจันทร์กาลิเลียนที่ทอดลงไปบนตัวดาวพฤหัสบดี ควรใช้กล้องโทรทรรศน์กำลังขยายสูงขึ้น เพื่อขยายเน้นไปที่พื้นผิวดาวพฤหัสบดีบริเวณที่เงาทอดผ่าน

 

รูปที่ 27 ภาพดวงจันทร์ยูโรปาขณะทอดเงาลงไปบนดาวพฤหัสบดี ถ่ายโดยสถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ เมื่อวันที่ 27 มีนาคม ค.ศ.2017

 

-----------------------------------------------

 

เรียบเรียงโดย

 

พิสิฏฐ นิธิยานันท์

เจ้าหน้าที่สารสนเทศดาราศาสตร์

ศูนย์บริการวิชาการและสื่อสารทางดาราศาสตร์

สถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ (องค์การมหาชน)