แผนที่ดาวโบราณใน “วงวัฒนธรรมเอเชียตะวันออก”: ตอนที่ 3

Share

แผนที่ดาวโบราณใน “วงวัฒนธรรมเอเชียตะวันออก”: ตอนที่ 3

ผู้เรียบเรียงบทความชุดนี้สนใจในประเด็นเกี่ยวกับวิวัฒนาการและความเป็นมาของแผนที่ดาวใน “วงวัฒนธรรมเอเชียตะวันออก” จึงได้เรียบเรียงบทความชุดนี้ขึ้นมา ซึ่งผู้อ่านควรมีความรู้พื้นฐานเกี่ยวกับเรื่องราวของ “ทรงกลมท้องฟ้า” (Celestial Sphere) มาก่อน โดยสามารถได้ที่นี่

ชุดการเรียนรู้วิทยาศาสตร์โลกและดาราศาสตร์ของโครงการ LESA

http://portal.edu.chula.ac.th/lesa_cd/assets/document/LESA212/1/celestial_sphere/celestial/celestial.html

 

เอกสารวิชาดาราศาสตร์ ของโรงเรียนมหิดลวิทยานุสรณ์

http://www.mwit.ac.th/~astronomy/astro_m4/lesson2.pdf

 

----------------------------------------------------

 

กลุ่มดาวของจีน (ตอนหลัง)

 

3.3 “ห้องพักทั้ง 28” (28 Lunar Mansions: 二十八宿) และ “สัตว์เทพทั้งสี่” (Four symbols: 四象)

 

นักดาราศาสตร์จีนสมัยโบราณได้แบ่งกลุ่มดาวต่างๆในบริเวณสุริยวิถี ออกเป็น “ห้องพักของดวงจันทร์” ในแต่ละวัน ซึ่งดวงจันทร์ใช้เวลาโคจรรอบโลกครบรอบ กลับมาปรากฏที่กลุ่มดาวเดิม ทุกๆ 27.3 วัน กลุ่มดาวที่เป็น “ห้องพักของดวงจันทร์” จึงมี 28 กลุ่ม เช่นเดียวกันกับ “ดาวนักขัตฤกษ์” 27 กลุ่มของดาราศาสตร์อินเดีย และแตกต่างไปจาก “กลุ่มดาวจักรราศี” ของทางดาราศาสตร์กรีกโบราณ-โรมัน ที่พิจารณาจากกลุ่มดาวที่ดวงอาทิตย์ปรากฏผ่าน

 

ทางดาราศาสตร์จีนโบราณ ยังได้รวมกลุ่มของ “ห้องพักทั้ง 28” ออกเป็นกลุ่มใหญ่ 4 กลุ่ม เรียกว่า “สัตว์เทพทั้ง 4” โดยแต่ละกลุ่มใหญ่ มีกลุ่มดาว “ห้องพักของดวงจันทร์” 7 กลุ่ม อีกทั้งยังแบ่งพื้นที่บนท้องฟ้าบริเวณเส้นศูนย์สูตรท้องฟ้าออกเป็น 28 เขตตามกลุ่มดาว “ห้องพักทั้ง 28” ด้วย

 

รูปที่ 26 แผนที่ดาวแสดงกลุ่มดาวต่างๆ ในกลุ่มดาวใหญ่ “มังกรฟ้า” โดยในแผนที่ปรากฏเส้นโค้งต่างๆ และเส้นประ ดังนี้ 

- เส้นโค้งสีขาวด้านบน: เส้นศูนย์สูตรท้องฟ้า (Celestial Equator) 

- เส้นโค้งสีเหลือง: แนวสุริยวิถี (Ecliptic) 

- เส้นโค้งสีขาวด้านล่าง: ขอบเขตของดาวที่ปรากฏขึ้นเหนือขอบฟ้าทางทิศใต้ เมื่อมองจากละติจูดบริเวณภาคกลางของจีน

- เส้นประคล้ายๆซี่ล้อรถจักรยาน: เส้นสมมติตามแนวเหนือ-ใต้ ใช้แบ่งท้องฟ้าในพื้นที่บริเวณเส้นศูนย์สูตรท้องฟ้า ออกเป็น 28 เขต ตามกลุ่มดาว “ห้องพักทั้ง 28” แต่ละกลุ่ม

 

รูปที่ 27 แผนที่แสดงกลุ่มดาวต่างๆ ของ “ห้องพักทั้ง 28” จำนวน 7 กลุ่ม ที่ประกอบกันเป็นกลุ่มดาวใหญ่ “มังกรฟ้า” โดยตัวเลขสีเขียว เป็นตัวเลขลำดับของกลุ่มดาวต่างๆ สัมพันธ์กับตารางข้างล่าง

 

ตารางที่ 4 กลุ่มดาวต่างๆในกลุ่มดาวใหญ่ “มังกรฟ้า”

 

กลุ่มดาวใหญ่
“สัตว์เทพทั้ง4”

กลุ่มดาว “ห้องพักทั้ง 28”

ลำดับ

ชื่อกลุ่มดาว
(จีนตัวเต็ม)

ชื่อกลุ่มดาว
(ภาษาไทย)

ชื่อกลุ่มดาว
(เกาหลี)

ชื่อกลุ่มดาว
(ญี่ปุ่น)

ชื่อกลุ่มดาว
(เวียดนาม)

กลุ่มดาว
สมัยปัจจุบัน

มังกรฟ้า
青龍

1


“เจี่ยว”

เขาสัตว์

각“คัก”

カク“คากุ”

Giác

ซ้าก

หญิงสาว

2


“ค่าง”

คอ

항“ฮัง”

コウ“โคว”

Cang

กาง

หญิงสาว

3

氐“ตี่”

รากไม้

저“ชอ”

テイ“เทย์”

Đê

เด

คันชั่ง

4

房“ฝาง”

ห้อง

방“พัง”

ボウ“โบว”

Phòng

ฝ่อง

แมงป่อง

5

心“ซิน”

หัวใจ

심“ชิม”

シン“ชิง”

Tâm

เติม

แมงป่อง

6

尾“เหว่ย์”

หางสัตว์

미“มี”

ビ“บิ”

หวี

แมงป่อง

7

箕“จี”

กระด้งฝัดข้าว

기“คี”

キ“คิ”

เก๋อ

คนยิงธนู

 

รูปที่ 28 แผนที่ดาวแสดงตัวอย่างกลุ่มดาวต่างๆ ในกลุ่มดาวใหญ่“มังกรฟ้า” โดยใส่กลุ่มดาวสากลที่ใช้ในปัจจุบัน (เส้นเชื่อมดาวและชื่อกลุ่มดาวสีเขียว) 

 

รูปที่ 29 รูปร่างของกลุ่มดาวใหญ่ “มังกรฟ้า” ถูกนำมาใช้บนธงชาติจีน ในช่วงราชวงศ์ชิง (แมนจู) ช่วงปี ค.ศ.1889-1912

[Credit ภาพ: User “Sodacan” @ Wikipedia.org]

 

รูปที่ 30 แผนที่ดาวแสดงกลุ่มดาวต่างๆ ในกลุ่มดาวใหญ่ “เต่าดำ”

 

รูปที่ 31 แผนที่แสดงกลุ่มดาวต่างๆ ของ “ห้องพักทั้ง 28” จำนวน 7 กลุ่ม ที่ประกอบกันเป็นกลุ่มดาวใหญ่ “เต่าดำ” โดยตัวเลขสีเขียว เป็นตัวเลขลำดับของกลุ่มดาวต่างๆ สัมพันธ์กับตารางข้างล่าง

 

ตารางที่ 5 กลุ่มดาวต่างๆในกลุ่มดาวใหญ่ “เต่าดำ”

 

กลุ่มดาวใหญ่
“สัตว์เทพทั้ง4”

กลุ่มดาว “ห้องพักทั้ง 28”

ลำดับ

ชื่อกลุ่มดาว
(จีนตัวเต็ม)

ชื่อกลุ่มดาว
(ภาษาไทย)

ชื่อกลุ่มดาว
(เกาหลี)

ชื่อกลุ่มดาว
(ญี่ปุ่น)

ชื่อกลุ่มดาว
(เวียดนาม)

กลุ่มดาว
สมัยปัจจุบัน

เต่าดำ

玄武

8

斗“โต่ว”

กระบวย (ทางใต้)

두“ทู”

ト“โทะ”

Đẩu

เด๋อว

คนยิงธนู

9

牛“หนิว”

วัว

우“อู”

ギュウ“กิว”

Ngưu

งืว

แพะทะเล

10

女“หนวี่”

เด็กหญิง

여“ยอ”

ジョ“โจะ”

Nữ

หนือ

คนแบกหม้อน้ำ

11

虛“ซวี”

ความว่างเปล่า

허“ฮอ”

キョ“คโย”

ฮือ

คนแบกหม้อน้ำ

12

危“เวย์”

หลังคา

위“วี”

キ“คิ”

Nguy

งุย

คนแบกหม้อน้ำ-ม้าบิน

13

室“ซื่อ”

ค่ายรบ

실“ชิล”

シツ“ชิทสึ”

Thất

เทิ้ด

ม้าบิน

14

壁“ปี้”

กำแพง

벽“พย็อก”

ヘキ“เฮกิ”

Bích

บิ๊จ

ม้าบิน

 

รูปที่ 32 แผนที่ดาวแสดงตัวอย่างกลุ่มดาวต่างๆ ในกลุ่มดาวใหญ่“เต่าดำ” โดยใส่กลุ่มดาวสากลที่ใช้ในปัจจุบัน (เส้นเชื่อมดาวและชื่อกลุ่มดาวสีเขียว) 

 

รูปที่ 33 ภาพแสดงรูปร่างของกลุ่มดาวใหญ่ “เต่าดำ”

[ที่มาของภาพ: http://www.dili360.com/nh/article/p5350c3d8da17950.htm ]

 

รูปที่ 34 กลุ่มดาวต่างๆที่อยู่ในเขตพื้นที่ในแนวเหนือใต้ ของกลุ่มดาวกระบวยทางใต้ (斗 “โต่ว” ตรงกับกลุ่มดาวคนยิงธนู ในกลุ่มดาวสากล) และกลุ่มดาววัว (牛 “หนิว”) ของจีน (ในรูปแสดงรูปคนจูงวัว ตรงกับกลุ่มดาวแพะทะเล ในกลุ่มดาวสากล) นอกจากนี้ยังแสดงกลุ่มดาวบริเวณดาวอัลแตร์ (Altair) และเวกา (Vega) เป็นรูปหนุ่มเลี้ยงสัตว์กำลังพาลูกไปหาสาวทอผ้า ตามนิยายดาวเรื่องหนุ่มเลี้ยงสัตว์กับสาวทอผ้าในแถบเอเชียตะวันออก

[ที่มาของภาพ: http://www.dili360.com/nh/article/p5350c3d8da17950.htm ]

 

รูปที่ 35 แผนที่ดาวแสดงกลุ่มดาวต่างๆ ในกลุ่มดาวใหญ่ “เสือขาว”

 

รูปที่ 36 แผนที่แสดงกลุ่มดาวต่างๆ ของ “ห้องพักทั้ง 28” จำนวน 7 กลุ่ม ที่ประกอบกันเป็นกลุ่มดาวใหญ่ “เสือขาว” โดยตัวเลขสีเขียว เป็นตัวเลขลำดับของกลุ่มดาวต่างๆ สัมพันธ์กับตารางข้างล่าง

 

ตารางที่ 6 กลุ่มดาวต่างๆในกลุ่มดาวใหญ่ “เสือขาว”

 

กลุ่มดาวใหญ่
“สัตว์เทพทั้ง4”

กลุ่มดาว “ห้องพักทั้ง 28”

ลำดับ

ชื่อกลุ่มดาว
(จีนตัวเต็ม)

ชื่อกลุ่มดาว
(ภาษาไทย)

ชื่อกลุ่มดาว
(เกาหลี)

ชื่อกลุ่มดาว
(ญี่ปุ่น)

ชื่อกลุ่มดาว
(เวียดนาม)

กลุ่มดาว
สมัยปัจจุบัน

เสือขาว

白虎

15

奎“ขุย”

แข้ง

규“คยู”

ケイ“เคย์”

Khuê

คเว

ม้าบิน-ปลา

16

婁 “โหลว”

ชายเสื้อ

루“รู”

ロウ“โรว”

Lâu

เลอว

แกะ

17

胃“เว่ย์”

กระเพาะ

위“วี”

イ“อิ”

Vị

หวิ

แกะ

18

昴“เหม่า”

ผมหยิก

묘“มโย”

ボウ“โบว”

Mão

เหมา

กระจุกดาวลูกไก่

19

畢“ปี้”

ตาข่ายน้อย

필“พิล”

ヒツ“ฮิทสึ”

Tất

เติ๊ด

วัว

20

觜“จือ”

หัวเต่า

자“ชา”

シ“ชิ”

Chủy

จุ๋ย

นายพราน

21

參“เซิน”

โสม

삼“ซัม”

シン

 “ชิง”

Sâm

เซิม

นายพราน

 

รูปที่ 37 แผนที่ดาวแสดงตัวอย่างกลุ่มดาวต่างๆ ในกลุ่มดาวใหญ่“เสือขาว” โดยใส่กลุ่มดาวสากลที่ใช้ในปัจจุบัน (เส้นเชื่อมดาวและชื่อกลุ่มดาวสีเขียว) 

 

รูปที่ 38 กลุ่มดาวต่างๆที่อยู่ในเขตพื้นที่ในแนวเหนือใต้ ของกลุ่มดาวตาข่ายน้อย (畢 “ปี้”) ของจีน (ตรงกับกลุ่มดาววัว ในกลุ่มดาวสากล)

[ที่มาของภาพ: http://www.dili360.com/nh/article/p5350c3da62b3192.htm ]

 

รูปที่ 39 แผนที่ดาวแสดงกลุ่มดาวต่างๆ ในกลุ่มดาวใหญ่ “หงส์แดง”

 

รูปที่ 40 แผนที่แสดงกลุ่มดาวต่างๆ ของ “ห้องพักทั้ง 28” จำนวน 7 กลุ่ม ที่ประกอบกันเป็นกลุ่มดาวใหญ่ “หงส์แดง” โดยตัวเลขสีเขียว เป็นตัวเลขลำดับของกลุ่มดาวต่างๆ สัมพันธ์กับตารางข้างล่าง

 

ตารางที่ 7 กลุ่มดาวต่างๆในกลุ่มดาวใหญ่ “หงส์แดง”

 

กลุ่มดาวใหญ่
“สัตว์เทพทั้ง4”

กลุ่มดาว “ห้องพักทั้ง 28”

ลำดับ

ชื่อกลุ่มดาว
(จีนตัวเต็ม)

ชื่อกลุ่มดาว
(ภาษาไทย)

ชื่อกลุ่มดาว
(เกาหลี)

ชื่อกลุ่มดาว
(ญี่ปุ่น)

ชื่อกลุ่มดาว
(เวียดนาม)

กลุ่มดาว
สมัยปัจจุบัน

หงส์แดง

朱雀

22

井“จิ่ง”

บ่อน้ำ

정“ช็อง”

セイ“เซย์”

Tỉnh

ติ๋ญ

คนคู่

23

鬼“กุ่ย”

ผี

귀“ควี”

キ“คิ”

Quỷ

กวี๋

ปู

24

柳“หลิ่ว”

ต้นหลิว

류“รยู”

リュウ“รยู”

Liễu

เหลียว

ไฮดรา

25

星“ซิง”

ดาวเดี่ยว

성“ซ็อง”

セイ“เซย์”

Tinh

ติญ

ไฮดรา

26

張“จาง”

ตาข่ายใหญ่

장“ชัง”

チョウ“โชว”

Trương

เจือง

ไฮดรา

27

翼“อี้”

ปีกนก

익“อิก”

ヨク“โยกุ”

Dực

สึก

ไฮดรา-ถ้วย

28

軫“เจิ่น”

สารถี

진“ชิน”

シン“ชิง”

Chẩn

เจิ๋น

นกกา

 

รูปที่ 41 แผนที่ดาวแสดงตัวอย่างกลุ่มดาวต่างๆ ในกลุ่มดาวใหญ่“หงส์แดง” โดยใส่กลุ่มดาวสากลที่ใช้ในปัจจุบัน (เส้นเชื่อมดาวและชื่อกลุ่มดาวสีเขียว) 

 

รูปที่ 42 กลุ่มดาวต่างๆที่อยู่ในเขตพื้นที่ในแนวเหนือใต้ ของกลุ่มดาวบ่อน้ำ (井 “จิ่ง”) ของจีน (ตรงกับกลุ่มดาวคนคู่ ในกลุ่มดาวสากล)

[ที่มาของภาพ: http://www.dili360.com/nh/article/p5350c3da1484948.htm ]

 

รูปที่ 43 กลุ่มดาวต่างๆที่อยู่ในเขตพื้นที่ในแนวเหนือใต้ ของกลุ่มดาวผี (鬼“กุ่ย”) ของจีน (ในรูปแสดงรูปคนหามศพ ตรงกับกลุ่มดาวปู ในกลุ่มดาวสากล)

[ที่มาของภาพ: http://www.dili360.com/nh/article/p5350c3d8e60ff34.htm ]

 

----------------------------------------------------

 

4. ระบบการตั้งชื่อดาวฤกษ์ในกลุ่มดาวของจีน (星名 “ซิงหมิง”)

 

นักดาราศาสตร์ชาวจีนในสมัยโบราณได้เริ่มการตั้งชื่ออย่างเป็นระบบสำหรับดาวฤกษ์ที่มองเห็นได้ด้วยตาเปล่า ก่อนหน้าระบบการตั้งชื่อดาวฤกษ์ของ Johann Bayer นักดาราศาสตร์ชาวเยอรมันมามากกว่า 1,000 ปี 

 

โดยระบบการตั้งชื่อดาวฤกษ์ในดาราศาสตร์จีนสมัยก่อนนั้น ดาวฤกษ์ที่ถูกบันทึกว่าเป็นสมาชิกของกลุ่มดาวแต่ละกลุ่ม จะมีหมายเลขลำดับกำกับดาวแต่ละดวง แล้วชื่อของดาวฤกษ์แต่ละดวงจะเป็น “ชื่อกลุ่มดาวที่สังกัด” ตามด้วย “หมายเลขลำดับของดาวในกลุ่มดาว” แต่หมายเลขลำดับของดาวฤกษ์จะไม่ได้ขึ้นกับความสว่างปรากฏของดาว แต่จะขึ้นกับตำแหน่งของดาวฤกษ์ในกลุ่มดาวนั้น 

 

ตัวอย่างเช่น ดาวอัลแตร์ (Altair) ซึ่งเป็นดาวฤกษ์ที่ปรากฏสว่างที่สุดในกลุ่มดาวนกอินทรี (Aquila) แต่สำหรับในระบบกลุ่มดาวของจีนแล้ว ดาวอัลแตร์จะมีชื่อว่า 河鼓二 “เหอกู่เอ้อร์” เนื่องจากดาวดวงนี้อยู่ในกลุ่มดาว 河鼓 (“เหอกู่” กลองที่สายน้ำ สายน้ำในที่นี้หมายถึงทางช้างเผือก) ส่วน 二 (“เอ้อร์” สอง) เป็นหมายเลขลำดับของดาวดวงนี้ในกลุ่มดาว ดังนั้น ชื่อตามระบบจีนของดาวอัลแตร์ 河鼓二 จะสามารถแปลได้ว่า “ดาวดวงที่ 2 ของกลุ่มดาวกลองที่สายน้ำ”

 

รูปที่ 44 แผนที่ดาวแสดงบริเวณ “สามเหลี่ยมฤดูร้อน” (ประกอบด้วยดาวฤกษ์สว่างสามดวง อัลแตร์-เวกา-เดเนบ) ซึ่งกลุ่มดาวของจีนบริเวณดาวอัลแตร์ คือกลุ่มดาวกลองที่สายน้ำ (河鼓 “เหอกู่”) อยู่ทางกลางค่อนไปทางข้างล่างของภาพ

[ตัดส่วนหนึ่งมาจาก http://www.astronomy.com.cn/bbs/thread-83598-1-1.html ]

 

ขณะที่ดาวฤกษ์บางดวงจะมีชื่ออื่นๆอีก ซึ่งมักจะเป็นชื่อตามนิยายดาว อย่างกรณีของดาวอัลแตร์ที่มีชื่ออื่นๆว่า 牛郎星 “หนิวหลางซิง” หรือ 牽牛星 “เชียนหนิวซิง” ซึ่งแปลว่า “ดาวหนุ่มเลี้ยงวัว” ตามนิยายดาวของจีนเรื่องสาวทอผ้ากับหนุ่มเลี้ยงวัว

 

--------------------------------------

แปลและเรียบเรียง

พิสิฏฐ นิธิยานันท์

เจ้าหน้าที่สารสนเทศดาราศาสตร์

ศูนย์บริการวิชาการและสื่อสารทางดาราศาสตร์

สถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ (องค์การมหาชน)

 

ที่มาของข้อมูล

https://en.wikipedia.org/wiki/Chinese_constellations

https://en.wikipedia.org/wiki/Twenty-Eight_Mansions

 

บทความตอนก่อนหน้านี้

ตอนที่ 1: แผนที่ดาวและวงวัฒนธรรมเอเชียตะวันออก

http://www.narit.or.th/index.php/astronomy-article/2246-eastasia-starchart-01

ตอนที่ 2: กลุ่มดาวของจีน (ตอนแรก)

http://www.narit.or.th/index.php/astronomy-article/2249-eastasia-starchart-02